Een verslag van etappe 6 t/m 9 van het Pad van de Vrijheid. Deze vier etappes lopen van Driel naar Lunteren. Het Pad van de Vrijheid heeft een lengte van 150 kilometer rond Wageningen. Ik loop dit Pad van de Vrijheid om 80 jaar bevrijding te vieren. Het Pad van de Vrijheid wil de gewonnen vrijheid herdenken en vieren. Mijn belevenissen en mijn route leest u in dit artikel.
Inhoudsopgave
De afgelopen jaren heb ik het Westerborkpad en Oudste wandelroute van Nederland. Tijdens een van deze wandelingen werd het idee geboren om meer lange afstandswandelingen etappe voor etappe te lopen. In het kader van 80 jaar bevrijding in 2025 heb ik het Pad van de Vrijheid gekozen als mijn volgende lange afstandswandeling.
Het Pad van de Vrijheid is een wandelroute van ongeveer 150 kilometer rondom Wageningen. Het Pad van de Vrijheid telt 13 etappes.
In dit artikel neem ik u mee naar etappe 6 tot en met 9:
- Etappe 6 : Driel – Oosterbeek
- Etappe 7 : Oosterbeek
- Etappe 8 : Oosterbeek – Ede
- Etappe 9 : Ede – Lunteren
Wat is het Pad van de Vrijheid
Het Pad van de Vrijheid is een wandelroute van ongeveer 150 kilometer rondom Wageningen. Het Pad van de Vrijheid telt 13 etappes.
De wandelroute passeert 18 dorpen en steden in de gemeenten Wageningen, Rhenen, Neder-Betuwe, Overbetuwe, Renkum, Arnhem, Ede en Veenendaal.U loopt over de beboste hellingen van de Utrechtse Heuvelrug en de Veluwe, en door de afwisselende landschappen van de Betuwe en de Gelderse Vallei. Prachtige uitzichten over de Nederrijn doen bijna vergeten hoe hier is gestreden om de vrijheid. De Grebbeberg en de gebieden rond Oosterbeek, Ede, Opheusden en Driel waren het gruwelijke decor van de verschrikkingen van de Tweede Wereldoorlog.
Deze indrukwekkende wandelroute biedt u de mogelijkheid om al wandelend, vrijheid te herdenken, te beseffen en te beleven. Kijk ook naar de toekomst en inspireer mensen om u eigen vrijheid verder vorm te geven. Wat doet u met het geschenk van de vrijheid in uw leven? Het thema vrijheid is in een landschap heel mooi zichtbaar. Soms geeft een hoog hek associaties en soms ziet u letterlijk vrijheid ontstaan door een vogel die wegvliegt. Helemaal in het kader van 80 jaar bevrijding dat in 2025 werd gevierd.
Begin- en eindpunt van het Pad van de Vrijheid is Hotel De Wereld in Wageningen, de plek waar in 1945 de capitulatieonderhandelingen plaatsvonden. In de naastgelegen aula werd een dag later de vrede getekend. Wageningen wordt ook wel Stad der Bevrijding genoemd. Het Pad van de Vrijheid wil de gewonnen vrijheid herdenken en vieren.
In de wandelgids staat heel veel achtergrondinformatie over de Tweede Wereldoorlog en bijna honderd markante punten langs de route die de angstige, heldhaftige en soms bizarre verhalen die de periode 1940-1945 tastbaar maken. De volledige route van het Pad van de Vrijheid staat op de website van Pad van de Vrijheid. Ik volg het Pad van de Vrijheid van de wandelgids en vooral ook via de GPS op de telefoon. Er zijn GEEN markeringen onderweg. Er is per etappe een podcast gemaakt. Deze kunt u vinden op de website van Pad van de Vrijheid.
Etappe 6 : Driel – Oosterbeek
Vanaf de bushalte in Driel is het een paar honderd meter lopen door de Dorpsstraat.
Bij de overgang van de Dorpsstraat naar de Kerkstraat valt het straatnaambord op van het Sosabowskiplein. Generaal Stanislaw Sosabowski was leider van de Poolse parachutistenbrigade die in 1944 bij Driel zware verliezen hebben geleden. De planning van de Britse opperbevelhebbers was slecht. Sosabowski had ‘Market Garden’ van het begin af aan onverantwoord gevonden, maar hij stond alleen in zijn kritiek. Dit plein is naar hem genoemd.
Een eindje verder is het Polenplein. Op het Polenplein staan twee monumenten: het Polenmonument en een monument ter ere van Majoor Generaal Stanislaw Sosabowski.
Het Nationaal Monument voor de 1ste Onafhankelijke Poolse Parachutisten Brigade is opgericht ter nagedachtenis aan de 94 Poolse militairen die tijdens operatie ‘Market Garden’ zijn gesneuveld. Zij werden op 21 september 1944 door de Amerikaanse luchtmacht gedropt in het kader van operatie ‘Market Garden’. De operatie ‘Market Garden’ mislukte door allerlei ongunstige omstandigheden en slechte planning van de Britse opperbevelhebbers. De Polen kregen in eerste instantie de schuld van dit falen. De inwoners van Driel zagen al snel de tragiek in van de Poolse deelname aan de strijd. Door het moedige optreden en vechtlust van de Polen zijn veel Britten ontsnapt uit Oosterbeek aan de overkant van de Nederrijn. Het Nationaal Monument voor de 1e Onafhankelijke Poolse Parachutisten Brigade is een abstract beeld. In de sokkel wordt een bronzen urn met aarde uit Polen bewaard. Op de sokkel staan de wapens van Polen en Warschau en het embleem van de Poolse brigade afgebeeld en wordt het jaartal 1944 vermeld. Uit de sokkel rijst een dynamisch betonnen element omhoog. Naast dit element staat een beeld van een menselijk figuur. De ronde sokkel is gewijd aan het Poolse volk. Op de sokkel staat het opschrift: SURGE POLONIA, wat ‘Polen verrijs’ betekent. Aan beide kanten zijn zuilen geplaatst. De linkerzuil draagt een plaquette met de namen van de 94 gesneuvelde Poolse militairen. Op de rechterzuil is het wapen van Polen en een gedenksteen uit 1946 aangebracht. Het Polenmonument, zoals het monument ook wel genoemd wordt, is gemaakt door Jan Vlasblom.
Stanislaw Sosabowski werd lang als zondebok voor het mislukken van de Slag om Arnhem gezien, maar werd uiteindelijk gerehabiliteerd door de Nederlandse regering. Generaal Stanislaw Sosabowski werd ereburger van Driel. In 2006 werd generaal Sosabowski postuum onderscheiden door koningin Beatrix met de Gouden Leeuw. De Poolse 1e Onafhanklijke Parachutistenbrigade werd onderscheiden met de Militaire Willemsorde. Het monument op het Polenplein is geschonken door de Britse veteranen van de 1st Airborne Division. Dit monument is gemaakt door beeldhouwster Vivien Mallock. De Sosabowski Memorial bestaat uit een opstaande, witte steen met bovenin een rond bronzen reliëf met de beeltenis van de generaal. De tekst op het monument luidt: We who have survived raised this memorial to a great Polish hero. De veteranen drukken op deze manier hun bewondering en dank uit voor de generaal. Bij de onthulling voerde Sir Brian Urquhart, in de oorlog, inlichtingenofficier, het woord. Hij had operatie ‘Market Garden’, net als Sosabowski, van het begin af aan onverantwoord gevonden.
Tegenover de monumenten staat de Rooms Katholieke kerk Maria Geboorte. Hier kunt u de tentoonstelling De Polen van Driel bekijken. Deze tentoonstelling gaat over het ontstaan van de Poolse brigade, de oneervolle behandeling en het mislukken van de operatie, de hechte band tussen de Polen en de plaatselijke bevolking.
U loopt verder door de Patrijsstraat en de Baltussenweg. Op de hoek van de Baltussenweg en de Vogelenzangsestraat staat een borstbeeld van Generaal Majoor Stanislaw Sosabowski. De tekst op de plaquette luidt:
Generaal Majoor Stanislaw Sosabowski
1892 – 1967
Commandant 1e Poolse Onafhankelijke Parachutistenbrigade
Postuum drager van de Bronzen Leeuw
Ten tijde van Operatie Market Garden was zijn hoofdkwartier gevestigd tegenover dit borstbeeld (Molenstraat 12).
Buiten Driel loopt u langs de dropzone waar de Poolse brigade op 21 september gedropt werd. Daar is verder niets meer van te zien.
Aan het eind van de Vogelenzangsestraat staat op de hoek het Monument Royal Engineers (RE) en Royal Canadian Engineers (RCE) Driel. Het monument staat op de plek ter hoogte van de oostelijke evacuatie-route. Het monument herinnert aan de evacuatie van de overlevenden van de 1e Britse Luchtlandingsdivisie uit Oosterbeek. Deze evacuatie met de codenaam operatie ‘Berlijn’ vond plaats in de avond en nacht van 25 op 26 september 1944. De stormboten en aanvalsboten die de evacuatie van de troepen aan noordzijde van de rivier mogelijk maakte, voerde langs twee routes heen-en-weer over de rivier. Langs de westelijke route voerde 553e Field Company RE en de 20e Field Company RCE. Langs de oostelijke route voerde de 260e Field Company RE met 23e Field Company RCE. Toen de evacuatie rond 06.00 uur werd gestaakt waren er ongeveer 2.400 manschappen die ten noorden van de rivier ingesloten waren geraakt, overgezet. Zij, die nog aan de noordelijke oever wachtte om opgehaald te worden, werden krijgsgevangen gemaakt.
Op de voorkant van het monument staat:
“25/26 SEPTEMBER 1944”
“…THEY WERE JUST WHISPERS AND SHADOWS IN THE NIGHT…”
(“…zij waren slechts fluisterstemmen en schimmen in de nacht…”)
Naast het monument is tevens een informatiepaneel aangebracht, waarin het verhaal van de evacuatie wordt uitgelegd.
Wat is hier veel gebeurd in die septemberdagen 1944. Wat zullen de mensen een angst te hebben.
Aan de andere kant van de rivier staat een herdenkingsmonument op de plek waar ze de rivier overstaken naar Driel. Deze ontsnappingsroute vanuit de bossen werd met wit lint aangegeven, zodat de soldaten wisten waar ze heen moesten.
De route gaat over de dijk tot aan de afslag naar de veerpont. Met de veerpont steekt u de Nederrijn over naar de overkant. De kosten zijn € 0,75 per persoon. Het is een korte vaartocht. Het veer is tijdens de oorlog losgesneden waardoor het veer wegdreef. Hierdoor moesten de bevrijders met bootjes de rivier oversteken. Op de terugweg, toen de slag verloren was werden de soldaten hierbij geholpen door de genie.
In de omgeving van Arnhem zijn in 1944 meer dan 10.000 parachutisten gedropt, daarvan zijn er maar 2200 geëvacueerd. Bijna 1900 parachutisten waren gesneuveld en de rest (6500) werden krijgsgevangen gemaakt.
Aan de overkant staat u in Oosterbeek. Dit is een hele andere omgeving. Hier is het bosrijk en aan de overkant, in de Betuwe, fruitbomen en lange asfaltwegen.
Vanaf het terrein van de veerpont loopt u naar Veerweg. U loopt via de Veerweg Oosterbeek in. In de bocht slaat u rechtsaf, het voetpad ‘Kerkpad’ in. Dit is een smal pad.
Aan het eind van het Kerkpad staat u voor de Oude Kerk van Oosterbeek. De Oude Kerk is de Hervormde kerk. De kerk was in september 1944 een van de laatste steunpunten de Britse troepen, bekend als Lonsdale Force, voor de oversteek van Rijn. Hier werden de troepen toegesproken door hun majoor. De kerk is een onderdeel van de jaarlijkse Airborneherdenking. De Oude Kerk bleef na Operatie Market Garden verwoest achter. De kerk is na de Tweede Oorlog gerestaureerd. De Oude Kerk is 1 mei tot 1 oktober op woensdag, donderdag en zondag geopend van 13.00 tot 16.00 uur. Het is een kleine kerk.
Naast de Oude Kerk staat een monument dat de zware gevechten rond de Oude Kerk gedenkt. De tekst op het monument luidt:
In September 1944 British Airborne soldiers and their Polish comrades, with the support if brave Dutch men and women, fought a grim battle around this ancient church in the struggle to liberate The Netherlands from Nazi tyranny. This stone commemorates all who took part in this action and above all those who died.
Not one shall be forgotten
Een Britse divisie dreigde tijdens operatie Market Garden klem te komen zitten in Oosterbeek. Er vielen veel doden en gewonden. De pastorie naast de kerk werd door Kate ter Horst-Arriens, de bewoonster van het pand, ingericht als hospitaal. Zij verzorgde acht dagen lang meer dan 250 gewonde soldaten. Dat leverde haar de titel ‘Engel van Arnhem’ op. Haar 86-jarige dochter woont nog altijd in de oude pastorie.
Via de Benedendorpsweg en de Geelkerkenkamp loopt u Bato’s Wijk in. In Bato’s Wijk staat het standbeeld ‘de Vredesengel’. Het is een standbeeld van Marius van Beek. De tekst op de plaquette luidt:
De vredesengel in Oosterbeek
doemt overdonderend op uit de mist
al zijn vandaag de contouren bleek
en bijna in wazigheid uitgewist.
Balancerend op één teen
de bronzen blik omlaag gericht
met één vleugel en één been
houdt hij zijn vlucht in evenwicht.
U loopt verder en via via komt u uiteindelijk uit op de Hemelseberg. Op de Hemelseberg hebben in de Tweede Oorlog grote verwoestingen plaatsgevonden. De Hemelse Berg is een mooi bos met een grothuisje en een waterval, watertrappen en diverse waterpartijen. De honden mogen hier loslopen. U loopt via onverharde paden en houten bruggetjes met hoogteverschillen over het landgoed.
Vanaf de Hemelseberg komt u uit in Park Hartenstein. In dit park staat het Airborne Museum at Hartenstein. Dit is een museum over de Slag om Arnhem in september 1944. Het museum, gevestigd in het voormalige hoofdkwartier van de Britse troepen tijdens de slag, heeft een uitgebreide collectie wapens, kleding, uitrustingsstukken, interviews, foto’s en video’s.
Aan de overkant van de weg staan drie monumenten:
- Het Airborne-monument: een gedenkzuil, bekroond met een natuurstenen beeldengroep van vijf mannenfiguren. Een man die de vrijheid uitbeeldt, wordt omgeven door burgers en soldaten. Bij het gedenkteken is een informatiebord geplaatst. Op een herinneringsplaatje staan de namen van diegenen die dit project mogelijk gemaakt hebben. Het plaatje is ingemetseld in een van de muurtjes van de verlichting. Aan de voet van de zuil zijn in reliëf vier voorstellingen aangebracht: de oostkant stelt de landing van de geallieerde troepen voor, de zuidkant de hulp van de Oosterbeekse vrouwen aan de gewonden, de westkant de medewerking van het verzet aan de Airborne en de noordkant de laatste weerstand.
- Kindermonument Bevrijding: dit monument ligt verstopt achter het Airborne-monument. Als je achter dit monument naar links loopt en om de rododendronstruiken, zie je op de hoek van de Oranjeweg en de Hartensteinlaan het Kindermonument Bevrijding. Dit monument bestaat sinds 5 mei 1995. Het is een cirkelvormige muur van betonnen straattegels waarin zelfportretten van kinderen zijn gegoten. Het monument is gemaakt door kunstenares Maria Strik. Het monument is opgedragen aan Anne Frank, dat ene meisje dat voor alle kinderen in de wereld staat, die slachtoffer zijn van oorlog, uitbuiting en discriminatie.
- Soldaat met bloemenmeisje: Dit monument is onthuld op 3 september 2011 ter gelegenheid van de 65e Airborne Wandeltocht. Deze wandeltocht wordt jaarlijks gehouden. Het monument bestaat uit een sokkel waarop een bronzen soldaat hand in hand loopt met een klein meisje dat een zonnebloem in haar andere hand heeft. De soldaat staat symbool voor de Slag om Arnhem, het meisje voor de bevrijding en vrede. Ook verwijst ze naar de ‘bloemenkinderen’ die sinds 1945 tijdens de herdenking op de Airborne begraafplaats in Oosterbeek bloemen leggen op de graven van de gesneuvelden.
U steekt de weg weer over en loopt achter restaurant Klein Hartenstein langs en via een fietspad komt u uit aan de zijkant van Restaurant Schoonoord waar tijdens de Slag om Arnhem een van de tijdelijke ziekenhuizen gevestigd was. Dit ziekenhuis was ingericht door de 1e Engelse Airborne divisie.
U steekt de weg weer over en loopt door een park en woonwijk naar het station van Oosterbeek. Voor u bij het station bent, slaat u linksaf naar Hotel Dreyeroord.
Hotel Dreyeroord staat op de hoek van de Graaf van Rechterenweg met de Van Dedemweg. Bij dit hotel is tijdens Operatie Market Garden heel fel gevochten. Het hotel was de kern van de noordelijke verdedigingslinie van de King’s Own Scottish Borderers (KOSB). Het hotel werd ook wel Het Witte Huis (The White House) genoemd. In het park, achter het hotel, vonden zware gevechten plaats. Na de oorlog werd het zwaarbeschadigde hotel in oude staat hersteld. Het hotel is per 1 oktober 2014 gesloten en in 2018 afgebroken. In 2019 is een nieuw pand gebouwd in de stijl van Hotel Dreyeroord zoals het er voor de Tweede Wereldoorlog uitzag. Voor het voormalige hotel, dat nu een zorgcentrum is, staat een glaskunstwerk van Ellen Brouwers dat herinnert aan de gevechten.
Vanaf Hotel Dreyeroord loopt u naar Station Oosterbeek.
Route
Deze 6e etappe van het Pad van de Vrijheid loopt van Driel naar Oosterbeek.
Afstand
De totale afstand van deze 6e etappe van het Pad van de Vrijheid tussen Driel en Oosterbeek bedraagt 12 kilometer.
Bezienswaardigheden onderweg
Tijdens deze 6e etappe van Driel naar Oosterbeek komt u langs een paar interessante bezienswaardigheden:
- Nationaal Monument voor de Poolse 1e onafhankelijke parachutistenbrigade
- Generaal Sosabowski
- De Polen van Driel
- Dropzone Poolse 1e onafhankelijke parachutistenbrigade
- Operatie Market Garden
- Oude Kerk in Oosterbeek
- Engel van Arnhem
- De vredesengel in Bato’s Wijk
- Airborne Museum at Hartenstein in Oosterbeek
- Airbornemonument
- Kindermonument Bevrijding
- Schoonoord
- Hotel Dreyeroord
De beschrijvingen staan in de route hierboven.
Bereikbaarheid
Driel is met bus 56 van Breng vanaf Arnhem Centraal Station bereikbaar. Vanaf de bushalte De Meikers in Driel loopt u naar het Polenplein, het beginpunt van deze etappe.
Vanaf Oosterbeek reist u met de trein naar station Ede-Wageningen of naar Arnhem Centraal Station. Vanaf een van deze stations kunt u verder reizen.
Overnachten
In Driel en Oosterbeek en omgeving zijn verschillende accommodaties waar u kunt overnachten.
Etappe 7 : Oosterbeek
Vanaf het station loopt u richting de Oorlogsgraven van het Gemenebest Arnhem Oosterbeek. De richting naar deze begraafplaats staat al in Oosterbeek aangegeven. U kunt het onderweg niet missen. Net na het plaatsnaambord Oosterbeek slaat u linksaf een halfverhard pad in. Via een zijingang loopt u het Airborne War Cemetery, ook wel bekend als de Oorlogsgraven van het Gemenebest Arnhem Oosterbeek, op. Op het kerkhof staan de graven van de meeste van degenen die zijn omgekomen tijdens de landingen rond Arnhem in september 1944 maar ook van hen die zijn omgekomen bij latere gevechten in het gebied. Hier liggen 1.684 militairen van het Gemenebest uit de Tweede Wereldoorlog begraven. 243 van de graven zijn niet geïdentificeerd en twee slachtoffers worden herdacht met speciale gedenktekens. Er zijn ook 79 Poolse, drie Nederlandse en vier niet-oorlogsgraven (waaronder drie voormalige medewerkers van de Commissie) op de begraafplaats.
Aan het eind van de begraafplaats staat het kruis. Dit kruis is gemaakt van een uit Portland-natuursteen vervaardigd centraal kruis, ‘Cross of Sacrifice’, zoals gebruikelijk op Britse erevelden, waarop een bronzen zwaard is bevestigd. Dit kruis is bedoeld om alle Gemenebest-militairen te gedenken die gesneuveld zijn in Nederland maar nog steeds vermist worden.
Bij de ingang staat het monument Stone of Remembrance met de tekst ‘Their name liveth for evermore’.
Via hetzelfde pad loopt u de begraafplaats af. De route gaat door het bos en een over een openveld met een omweg naar het Air Despatch Monument. Het Air Despatch Monument herdenkt de 79 gevallenen van het Air Despatch Squadron. Zij stierven tijdens de slag om Arnhem. Het is een gemetselde gedenksteen dat bestaat uit drie panelen. Het middenpaneel bestaat uit een in natuursteen uitgehakte parachute met bevoorradingsmanden en de insignes van de Royal Army Service Corps en de Airborne Forces. In de parachute is een bronzen Dakota aangebracht. Aan de onderkant van het middenpaneel is een bronzen plaquette bevestigd. Op de zijpanelen zijn bronzen plaquettes aangebracht. Dit monument wordt in de wandelgids vreemd genoeg niet genoemd.
Net na het Air Despatch Monument neemt u het meest linkse pad. Dit is een onverhard bospad die over Landgoed Lichtenbeek loopt. Het is hier rustig en heerlijk wandelen. Na een paar bospaden loopt u een open veld op met aan de linkerkant een graanveld. Het pad eindigt bij een boerderij. Aan het eind van het pad steekt u de drukke Amsterdamseweg over.
U passeert de pilaren van Landgoed Warnsborn. U loopt over mooie lanen en een zessprong naar het monument voor de Dakota FZ626. De Dakota FZ626 werd tijdens een bevoorradingsvlucht geraakt door Duits luchtafweergeschut. De piloot, Wilson, heeft nog geprobeerd om zijn vliegtuig op een Flak-positie (Duits luchtafweergeschut tijdens de Tweede Wereldoorlog) te laten neerstorten. Alleen de navigator Gaydon en de twee air despatchers (zij hebben de taak om de lading in zeer korte tijd uit het vliegtuig te gooien), Dillworth en Jenkinson, overleefden de crash. Ze werden krijgsgevangen genomen. De omgekomen bemanningsleden werden ter plekke begraven. Na de oorlog zijn ze herbegraven op het oorlogskerkhof in Oosterbeek. Er staat op de crashplek een boom (een berk) die ook geraakt werd tijdens de crash. Op deze boom hebben veteranen herdenkingskruizen bevestigd.
Via een grindpaadje langs de Bakenbergseweg loopt u Landgoed Warnsborn weer op.
Na een brug loopt u recht op Hotel Restaurant Groot Warnsborn af. Hier stond vroeger Huis Warnsborn. Het landgoed en het huis dateren uit de 15e eeuw. In de oorlog kwam huis Warnsborn in handen van de Duitsers. Het werd een recreatieoord voor Duitse militairen. In 1944 brandde het pand volledig af, na een uit de hand gelopen feest. Na de oorlog werd huis Warnsborn herbouwd. In september 1941 brachten Otto en Anne Frank hier een paar dagen door. Ze waren nog niet ondergedoken. Waarschijnlijk was dit hun laatste uitstapje voordat hen en andere Joodse mensen hun bewegingsvrijheid kwijtraakten. De ansichtkaart hangt ingelijst in het hotel.
U loopt verder om het hotel heen langs een ‘beekje’.
Via een bospad wandelt u tot aan de rand van een smal heideveld. Via een bosgedeelte verlaat u Landgoed Warnsborn en steekt de Amsterdamseweg weer over.
U komt weer uit op Landgoed Lichtenbeek. Door het bos loopt u naar een punt waar u eerder op de dag ook langs gelopen ben. U loopt via een ander pad dat parallel loopt aan het pad door het veld die u eerder nam nadat ik van de war cemetery af kwam. Via onverharde bospaden wandelt u door het bos tot aan de Dreijenseweg.
Op de Dreijenseweg wordt niet op voetgangers gerekend. Aan de overkant staat een monument, het 156 Parachute Battalion Memorial. Het is een betonnen paal met een plaquette. De tekst op het monument:
SEPTEMBER 1944
Op 19 september werd 156 Parachute Battalion tijdens de opmars naar Arnhem door sterke Duitse eenheden tegengehouden. Veel officieren en manschappen sneuvelden of werden gewond.
Achter het 156 Parachute Battalion Memorial staat een hek waar u door heen loopt. Dit is het terrein van Missiehuis Mill Hill. U loopt eerst door het bos en later via een asfaltweg om het St. Jozefhuis en nieuwbouwappartementen heen. Hier wonen de oudere missionarissen van Mill Hill die al gepensioneerd zijn. Mill Hill was ooit de grootste missiecongregatie van Nederland en onderdeel van de internationale Saint Joseph’s Missionary Society. Mill Hill is sinds 1941 gevestigd op het landgoed Johannahoeve. Missiehuis Vrijland is een officieel kloosterverzorgingshuis. De congregatie bouwde ook het Sint-Jozefhuis waar de missionarissen wonen die nog geen tachtig jaar zijn. Het Missiehuis is een paar jaar geleden verkocht. Het missiehuis is getransformeerd tot een particulier verzorgingshuis annex zorghotel. De Mill Hillers die er nog woonden mochten er blijven wonen.
Parallel aan het spoor loopt u vanaf het Missiehuis naar het station van Oosterbeek.
Route
Deze 7e etappe van het Pad van de Vrijheid loopt rond Oosterbeek.
Afstand
De totale afstand van deze 7e etappe van het Pad van de Vrijheid rond Oosterbeek bedraagt 12 kilometer.
Bezienswaardigheden onderweg
Tijdens deze 7e etappe rond Oosterbeek komt u langs een paar interessante bezienswaardigheden:
- Airborne War Cemetery
- Monument voor de Dakota FZ626
- Landgoed Warnsborn
De beschrijvingen staan in de route hierboven.
Bereikbaarheid
Met de intercitytrein reist u naar station Ede-Wageningen of naar Station Arnhem Centraal. Vanaf een van deze stations reist u met de sprinter naar Station Oosterbeek.
De terugreis is dezelfde route in omgekeerde volgorde.
Overnachten
In Oosterbeek en omgeving zijn verschillende accommodaties waar u kunt overnachten, zoals op Landgoed Groot Warnsborn waar u langs loopt tijdens deze etappe.
Etappe 8 : Oosterbeek – Ede
Vanaf Station Oosterbeek loopt u parallel aan het spoor over dezelfde weg als waar de vorige etappe eindigde. Bij het bord richting Abdij Koningsoord loopt u langs het St. Jozefhuis en nieuwbouwappartementen. Hier wonen de oudere missionarissen van Mill Hill die al gepensioneerd zijn. Mill Hill was ooit de grootste missiecongregatie van Nederland en onderdeel van de internationale Saint Joseph’s Missionary Society. Mill Hill is sinds 1941 gevestigd op het landgoed Johannahoeve. Missiehuis Vrijland is een officieel kloosterverzorgingshuis. De congregatie bouwde ook het Sint-Jozefhuis waar de missionarissen wonen die nog geen tachtig jaar zijn. Het Missiehuis is een paar jaar geleden verkocht. Het missiehuis is getransformeerd tot een particulier verzorgingshuis annex zorghotel. De Mill Hillers die er nog woonden mochten er blijven wonen.
In het bos achter het Missiehuis staat een kapel met een Mariabeeld in een prieel.
Via een paar bospaden komt u uit bij Abdij Koningsoord. De Abdij is een modern gebouw waar in stilte geleefd wordt. In de Abdij zijn bidden in stilte, meditatief werken en de bijbel lezen belangrijk. De zusters van het nabijgelegen Mill Hill verhuisden op 8 mei 2009 naar het nieuwe Koningsoord. Op 6 oktober vond de kerkwijding plaats.
Aan de andere kant ligt natuurbegraafplaats Koningsakker. Via een boslaan loopt u tussen twee velden van natuurbegraafplaats Koningsakker. De zusters Trappistinnen zijn deze natuurbegraafplaats begonnen. De voormalige maisakkers van abdij Koningsoord veranderen in een prachtig natuurgebied. Hier kan iedereen, ongeacht afkomst of geloof, zich midden in de natuur laten begraven. In het veld staat een gebouwtje dat eruitziet als een schuur, dit blijkt een kapel te zijn. Het is een eenvoudige kapel, een kaarsje branden kan op het moment niet, dit omdat het gebied om de kapel gortdroog is en men geen natuurbranden wil veroorzaken.
Parallel aan het spoor tussen Oosterbeek en Wolfheze loopt u via een onverhard pad langs Sportpark Papendal naar de tunnel onder de A50. Aan de ander kant van de tunnel ligt rechts een heideveld links staat monument de Duiker. Deze ligt aan de spoorlijn Utrecht-Arnhem. De duiker was oorspronkelijk bedoeld voor de afvoer van hemelwater. Bewoners uit de omgeving schuilden er in september 1944 voor het oorlogsgeweld. Op 19 september werd deze tunnel gebruikt door Britse en Poolse troepen. Via deze verbinding met het terrein ten zuiden van de spoorlijn bereikten zij met jeeps en kanonnen hun kameraden in de Wolfhezer- en Bilderbergbossen.
Aan de Wolfhezerweg, bij camping Lindenhof, staat het Glider Pilot Regiment Monument, een monument dat niet in deze route is opgenomen. U moet een stukje van de route afwijken als u dit monument wilt zien. Het Glider Pilot Regiment Monument is een model van een Brits zweefvliegtuig op een hoge paal en een gedenksteen. Het Glidermonument is opgericht ter nagedachtenis aan de landingen op donderdag 17 september 1944 van honderden zweefvliegtuigen in de bossen rond het dorp Wolfheze. De landingen waren onderdeel van operatie Market Garden. Van het Glider Pilot Regiment sneuvelden tijdens of na de slag om Arnhem 229 mannen en werden ongeveer 480 krijgsgevangenen gemaakt. Op de achterkant van het monument staan verklaringen van de laatste overlevende veteranen van het Glider Pilot Regiment.
Aan het eind van de Duitsekampweg gaat de weg over in natuurgebied Reijerscamp. Een gebied van Natuurmonumenten. U volgt het (fiets)pad 100 meter en dan slaat u af het veld in.
Hier staat een uitzichtspunt dat iets hoger ligt dan de rest van het landschap. Op het uitzichtspunt staat het Monument voor Flight Lieutenant David Lord. Dit monument staat hier ter nagedachtenis aan Flight Lieutenant David Lord VC DFC en de bemanning van een RAF Dakota, die hier in 1944 zijn omgekomen. David Lord was piloot bij het 271e squadron van de Royal Air Force. Als piloot vloog hij tijdens de Slag om Arnhem één van de Dakota transportvliegtuigen die op dinsdag 19 september 1944 verantwoordelijk waren voor de bevoorrading van de Britse airbornes in Oosterbeek. Op een hoogte van 500 meter in de buurt van Nijmegen werd het vliegtuig van David Lord geraakt door luchtafweergeschut. De rechter motor van het vliegtuig vloog daardoor in brand. Ondanks dat zijn Dakota in brand stond deed Lord zijn best om de lading op de juiste plek af te werpen. Dit lukte, maar onmiddellijk daarna brak het vliegtuig in stukken. Flight Lieutenant Lord kreeg postuum het Victoriakruis uitgereikt voor zijn heldhaftig optreden. Het monument werd in september 2019 onthuld.
U wandelt een stukje terug en slaat een graspad in die aan het eind weer uitkomt op het (fiets)pad waar u eerder liep.
Via bospaden komt u uit bij het Fletcher Hotel-Restaurant De Buunderkamp. Direct na huisnummer 4 slaat u rechtsaf een smal bospad op. De ingang is bijna niet te zien. Het pad is overwoekerd. Dit is natuurgebied De Buunderkamp, een natuurgebied van Staatsbosbeheer. In het bos vinden werkzaamheden plaats. Paden zijn afgesloten met takken.
Via een beschilderde fietstunnel onder de A50 komt u uit op de Ginkelse Heide. Op de Ginkelse heide vonden op 17 september 1944 geallieerde luchtlandingen plaats in het kader van Operatie Market Garden. Voor de verdediging van de heide wordt het 7e bataljon The King’s Own Scottish Borderers ingezet. Dit bataljon was op 17 september met zweefvliegen ten noorden van Wolfheze geland. Hun stellingen rond de heide werden door verschillende Duitse eenheden, ondersteund door pantservoertuigen, aangevallen. De heide blijkt te groot om afdoende te verdedigen, de Schotten verliezen terrein. Op maandagmiddag 18 september landde de 4e Parachutistenbrigade. Vlak voor de landing verdrijven de Schotten met een verwoede aanval de Duitsers van de heide. Ongeveer 2000 mannen springen in een inferno van kogels, rook en vuur. 90% van de para’s landt binnen de dropzone, ondanks de luchtafweer en problemen met het afspringen. De luchtlandingen worden jaarlijks herdacht bij het Airborne monument bij de Verlengde Arnhemseweg, ter hoogte van de schaapskooi.
U neemt het onverharde pad parallel aan het verharde fietspad en na een poosje slaat u linksaf de heide op. Aan het eind van de heide staat u bij de schaapskooi en het monument ‘Vensters op het verleden’, een indrukwekkend monument dat het verhaal vertelt van de parachutisten.
Dit monument staat hier ter nagedachtenis aan de dropping van Britse parachutisten en hun materieel op de Ginkelse Heide in Ede op 18 september 1944. Kunstenares Karin Colen heeft het monument ontworpen. In haar werk heeft zij vooral aandacht voor kunsttoepassingen in de openbare ruimte. Het monument laat de parachutisten zien die in de vuurlinie naar beneden komen. Een indrukwekkend monument.
Een eindje verderop staat het Airborne Monument met een koperen adelaar. Deze valt niet echt op. Het Airborne Monument is een herdenkingsteken van 3 meter hoog. Het monument is onthuld op 19 september 1960 door generaal-majoor Urquhart. Het monument is een betonnen zuil van drie meter hoog. Boven op de zuil staat een koperen adelaar met gespreide vleugels. Op de zijkanten van het monument zijn emblemen aangebracht. Op het eerste embleem staat een gevleugelde en gekroonde parachute afgebeeld, op het tweede embleem het wapen van de King’s Own Scottish Borderers en op het derde embleem een beeltenis van een paarse Pegasus. De voet van de zuil heeft de vorm van een kristal, waarmee de zuil refereert aan het licht. Het monument is geplaatst om de parachutisten te herdenken die bij de Slag om Arnhem gesneuveld zijn. Op 17 en 18 september 1944 kwamen op de Ginkelse Heide 121 Dakota-transportvliegtuigen aan. Vanuit deze vliegtuigen sprongen 2000 parachutisten om de troepen bij Arnhem te versterken. Er werden echter al vijf vliegtuigen neergeschoten voordat ze de heide bereikten. Voordat alle soldaten veilig op de grond aangekomen waren sneuvelden er al 50 man en er raakten er meer dan 150 vermist. Het monument staat op het noordelijkste punt van het toenmalige slagveld.
U steekt de drukke doorgaande Verlengde Arnhemseweg over en loopt via het parkeerterrein van restaurant Juffrouw Tok naar de Eder Heide.
U volgt op de Eder Heide het pad langs de bosrand en langs een schaapskooi.
Op een gegeven moment verlaat u de bosrand. De route loopt dwars over de heide. Er staat een oude grafheuvel in het landschap.
U komt uit in een bosgebied dat bij Ede hoort. Het eerste stuk loopt langs de heide. U slaat linksaf en loopt via bospaden naar de rand van Ede en langs een woonwijk tot aan de Apeldoornseweg.
Aan de overkant van de Apeldoornseweg staat de bushalte van de buslijnen 108+107 van Hermes. De bussen rijden naar Station Ede-Wageningen.
Route
Deze 8e etappe van het Pad van de Vrijheid loopt van Oosterbeek naar Ede.
Afstand
De totale afstand van deze 8e etappe van het Pad van de Vrijheid tussen Oosterbeek en Ede bedraagt 19 kilometer.
Bezienswaardigheden onderweg
Tijdens deze 8e etappe van Oosterbeek naar Ede komt u langs een paar interessante bezienswaardigheden:
- Abdij Koningsoord in Oosterbeek
- Luchtlandingen met het Glider Pilot Regiment Monument in Wolfheze
- Landingsterreinen Ginkelse Heide
- Monument ‘Vensters op het verleden’ op de Ginkelse Heide
- Airborne Monument op de Ginkelse Heide
- Eder Heide
De beschrijvingen staan in de route hierboven.
Bereikbaarheid
Met de intercitytrein reist u naar station Ede-Wageningen of naar Station Arnhem Centraal. Vanaf een van deze stations reist u met de sprinter naar Station Oosterbeek.
Vanaf de bushalte De Bosrand in Ede reist u met buslijn 107 van Hermes naar Station Ede-Wageningen om daar de trein naar bijv. Station Utrecht Centraal te nemen. Ook buslijn 108 van Hermes rijdt via de bushalte De Bosrand in Ede. Deze bussen rijden elk slechts 1x per uur.
Overnachten
In Oosterbeek, Wolfheze en Ede en omgeving zijn verschillende accommodaties waar u kunt overnachten, zoals het Fletcher Hotel-Restaurant De Buunderkamp in de bossen buiten Wolfheze waar u langs loopt tijdens deze etappe.
Etappe 9 : Ede – Lunteren
Vanaf de bushalte van buslijn 107/108 van Hermes loopt u het Edese Bos in. U loopt hier op een oude grafheuvel waar omheen een doolhof was aangelegd. Hier vermaakten zich de gasten van Huize Kernhem. Midden op het pad ligt de geheimzinnige Bloedsteen. Het verhaal gaat dat hier op landgoed Kernhem een oude, heilige plaats is, dat dateert uit de tijd van de Kelten. Het is een krachtige plaats waar rituelen en inwijdingen uitgevoerd werden. In de omgeving liggen grafheuvels uit de Bronstijd, 1500 voor Christus. De Germanen aanbaden de zonnegod Kere; in het witgeklede priesters brachten offers op een stenen altaar. Men kent die als de ‘Bloedsteen’. Het gerucht gaat, dat wanneer je hier ’s nachts met volle maan een speld insteekt, er bloed uit de steen sijpelt. Bloed van de offers die gebracht werden. De Bloedsteen lag eerder op een grafheuvel. Daar is in 1735 een doolhof op aangelegd.
Via de Doolhoflaan wandelt u verder. Links is de ingang van de de algemene begraafplaats van Ede. Hier bevinden zicht een aantal oorlogsgraven. Deze graven liggen als u de begraafplaats oploopt aan de linkerkant.
Halverwege de Doolhoflaan steekt u het spoor over en loopt u verder over Landgoed Kernhem. U steekt de Kernhemseweg over. Aan de overkant staat Huis Kernhem. Achter het huis bevindt zich een kruidentuin en is Pannenkoekenboerderij Kernhem gevestigd. Huis Kernhem is in gebruik als een culturele locatie waar exposities en andere evenementen worden georganiseerd. Toegang tot de exposities is gratis.
In het bos volgt u het bord van Klompenpad Doesburgermolenpad. Een klompenpad is een wandelpad die tussen zonsopgang en ondergang open is voor wandelaars die houden van rust en landschap. De paden lopen over particuliere grond, soms door weilanden met vee. Met de grondeigenaren zijn afspraken gemaakt over de openstelling voor wandelaars. Er zijn inmiddels 170 Klompenpaden. Klompenpaden liggen verspreid over de provincies Utrecht en Gelderland. Blijf de roodbruine klompjes markeringen van het klompenpad volgen. Vanuit het bos loopt u onverhard langs het Doesburger Molenpad naar een onverhard pad door het veld.
Aan het eind van het pad steekt u de asfaltweg over en komt u na een rondje lopen om een grasveld uit bij de Doesburgermolen. Dit is een van de oudste korenmolens in Nederland. De oude molen stond er waarschijnlijk al in de jaren 1400 of 1500, en de huidige molen stamt ergens uit de jaren 1600. Het oudste deel van de molen is een ‘standerd’ gemaakt van een boom. De jaarringen van deze boom zijn onderzocht en lijken gedateerd uit ongeveer 1620. De molen is niet meer in bedrijf.
U steekt erg schuin de weg over om daar verder te gaan op de route van het Klompenpad Doesburgermolenpad. Dit is de Doesburger Engweg. Een eng is een historische akkergrond. De Doesburger Eng ligt tussen Ede en Lunteren. Onderweg ziet u af en toe nog de typische opbollingen in het landschap. Deze zijn ontstaan door eeuwenlange heideplaggencultuur en bemesting waardoor de grond steeds hoger kwam te liggen. In het agrarische landschap zijn veel sporen uit het verleden terug te vinden. Via een paar boerenlandpaden komt u uit op de Peteweg. Na de spoorwegovergang verlaat u het Klompenpad Doesburgermolenpad. Deze route gaat rechtdoor en u slaat linksaf de Molenweg in. Deze zandweg volgt u tot aan de Galgenbergweg.
De route komt langs het houten huis ‘De Eikenwal’. De Eikenwal komt voor in de roman ‘De donkere kamer van Damokles’ van Willem van Frederik Hermans.
Via stijgende bospaden komt u uit bij Uitkijktoren De Koepel. Uitkijktoren De Koepel is een Rijksmonument. De toren staat op de top van de Galgenberg midden in Het Luntersche Buurtbosch. De uitkijktoren staat 34 meter boven N.A.P. De toren is 22 meter hoog. De Koepel is in 1913 gebouwd en dankt zijn naam aan het ronde koperen dak. Er staan picknicktafels voor degenen die uit willen rusten. De toren kunt u tegen betaling beklimmen. De uitkijktoren is tussen 1 april en 31 oktober te beklimmen. Van april tot november vinden er concerten plaats en worden er foto-exposities gehouden. Dit gebied is het middelpunt van Nederland.
Vanaf uitkijktoren De Koepel loopt u naar Bungalowpark De Goudsberg. De huizen zijn veelal particulier bezit permanent bewoond. Op de websites van Booking.com en Micazu.nl staan ook huizen die u kunt huren. Heel bizar, hier staat midden op een bungalowpark en camping, de Muur van Mussert. De muur van Mussert was in de Tweede Wereldoorlog een openbare vergaderplaats van de NSB. Mussert was de leider van de NSB. Nu rest alleen een overwoekerde muur. De muur is in 2018 een rijksmonument geworden. De nationaalsocialisten van de NSB kochten in Lunteren een stuk heidegrond van een rijke partijgenoot. Anton Mussert wilde bij de Goudsberg een ‘Nationaal Tehuis’ voor de NSB realiseren. Dit bestond in de beginperiode uit een gebouwen waar vergaderd kon worden. Centraal bouwwerk was de Muur van Mussert, die in de jaren tussen 1936 en 1940 gebruikt werd voor beruchte Hagenspraken van de NSB. Tijdens deze jaarlijkse partijbijeenkomsten, die bedoeld waren om de eenheid in de partij te versterken, werden de NSB’ers toegesproken door leiders zoals Anton Mussert en Cornelis van Geelkerken. De muur was onderdeel van het amfitheater. Voor de aanleg van het amfitheater is de Goudsberg voor een deel afgegraven. Aan de hoge kant kwam de muur met het spreekgestoelte. Deze muur was 150 meter lang, 10 meter hoog en een paar meter diep. Binnen was het kantoor van Mussert en ruimtes om bijv. de pers te ontvangen. Het symmetrische ontwerp richtte alle aandacht op het midden, het podium van Mussert. Hier op de Goudsberg zijn zes partijbeenkomsten gehouden. Bij de laatste twee, in 1939 en 1940, waren 20.000 leden aanwezig. De keus voor Lunteren was waarschijnlijk niet helemaal toevallig. Lunteren ligt centraal gelegen en op de Goudsberg werd in de middeleeuwen recht gesproken. Volgens bronnen deed deze plek daarvoor al dienst als Germaanse cultusplaats. Het terrein werd na de oorlog door de Nederlandse staat geconfisqueerd en gebruikt door de padvinderij. De camping kwam er in de vijftiger jaren. Er waren plannen om hier een educatiecentrum over collaboratie tijdens de Tweede Wereldoorlog te maken maar daar is niets van te zien.
Via de bosweg (Engweg) en een bospad loopt u naar het eindpunt van deze etappe: station Lunteren.
Route
Deze 9e etappe van het Pad van de Vrijheid loopt van Ede naar Lunteren.
Afstand
De totale afstand van deze 9e etappe van het Pad van de Vrijheid tussen Ede en Lunteren bedraagt 13 kilometer.
Bezienswaardigheden onderweg
Tijdens deze 9e etappe van Ede naar Lunteren komt u langs een paar interessante bezienswaardigheden:
- Landgoed Kernhem
- Doesburgermolen
- Het houten huis ‘De Eikenwal’
- Uitkijktoren De Koepel
- De Muur van Mussert
De beschrijvingen staan in de route hierboven.
Bereikbaarheid
Vanaf Statin Utrecht Centraal reist u naar Station Ede-Wageningen. Hier neemt u buslijn 107 of 108 van Hermes naar bushalte De Bosrand in Ede. Deze bussen rijden elk slechts 1x per uur.
Vanaf Station Lunteren kunt u met de trein naar Station Amersfoort Centraal of naar Station Ede-Wageningen reizen. Vanaf Station Ede-Wageningen rijden er treinen naar Station Arnhem/Nijmegen en Utrecht Centraal Station en verder. Vanaf Station Amersfoort Centraal reist u naar Utrecht Centraal Station, Zwolle of Amsterdam en verder.
Overnachten
In Ede en Lunteren en omgeving zijn verschillende accommodaties waar u kunt overnachten. U loopt tijdens deze etappe over Bungalowpark De Goudsberg in Lunteren. Deze bungalows op het privé bungalowpark zijn particulier bezit maar af en toe kunt u als toerist een van deze bungalows huren. Dit kan via Booking.com en Micazu.nl.
Meer lezen en meer foto's
Tips voor uw reis naar de provincie Gelderland
Bewaar op Pinterest
