Een verslag van de eerste 5 etappes van het Pad van de Vrijheid. Deze vijf etappes lopen van Wageningen naar Driel. Het Pad van de Vrijheid heeft een lengte van 150 kilometer rond Wageningen. Ik loop dit Pad van de Vrijheid om 80 jaar bevrijding te vieren. Het Pad van de Vrijheid wil de gewonnen vrijheid herdenken en vieren. Mijn belevenissen en mijn route leest u in dit artikel.
Inhoudsopgave
De afgelopen jaren heb ik het Westerborkpad en Oudste wandelroute van Nederland. Tijdens een van deze wandelingen werd het idee geboren om meer lange afstandswandelingen etappe voor etappe te lopen. In het kader van 80 jaar bevrijding in 2025 heb ik het Pad van de Vrijheid gekozen als mijn volgende lange afstandswandeling.
Het Pad van de Vrijheid is een wandelroute van ongeveer 150 kilometer rondom Wageningen. Het Pad van de Vrijheid telt 13 etappes.
In dit artikel neem ik u mee naar de eerste 5 etappes:
- Etappe 1 : Wageningen – Rhenen
- Etappe 2 : Rhenen – Opheusden
- Etappe 3 : Opheusden – Herveld
- Etappe 4 : Herveld – Valburg
- Etappe 5 : Valburg – Driel
Wat is het Pad van de Vrijheid
Het Pad van de Vrijheid is een wandelroute van ongeveer 150 kilometer rondom Wageningen. Het Pad van de Vrijheid telt 13 etappes.
De wandelroute passeert 18 dorpen en steden in de gemeenten Wageningen, Rhenen, Neder-Betuwe, Overbetuwe, Renkum, Arnhem, Ede en Veenendaal. U loopt over de beboste hellingen van de Utrechtse Heuvelrug en de Veluwe, en door de afwisselende landschappen van de Betuwe en de Gelderse Vallei. Prachtige uitzichten over de Nederrijn doen bijna vergeten hoe hier is gestreden om de vrijheid. De Grebbeberg en de gebieden rond Oosterbeek, Ede, Opheusden en Driel waren het gruwelijke decor van de verschrikkingen van de Tweede Wereldoorlog.
Deze indrukwekkende wandelroute biedt u de mogelijkheid om al wandelend, vrijheid te herdenken, te beseffen en te beleven. Kijk ook naar de toekomst en inspireer mensen om u eigen vrijheid verder vorm te geven. Wat doet u met het geschenk van de vrijheid in uw leven? Het thema vrijheid is in een landschap heel mooi zichtbaar. Soms geeft een hoog hek associaties en soms ziet u letterlijk vrijheid ontstaan door een vogel die wegvliegt. Helemaal in het kader van 80 jaar bevrijding dat in 2025 werd gevierd.
Begin- en eindpunt van het Pad van de Vrijheid is Hotel De Wereld in Wageningen, de plek waar in 1945 de capitulatieonderhandelingen plaatsvonden. In de naastgelegen aula werd een dag later de vrede getekend. Wageningen wordt ook wel Stad der Bevrijding genoemd. Het Pad van de Vrijheid wil de gewonnen vrijheid herdenken en vieren.
In de wandelgids staat heel veel achtergrondinformatie over de Tweede Wereldoorlog en bijna honderd markante punten langs de route die de angstige, heldhaftige en soms bizarre verhalen die de periode 1940-1945 tastbaar maken. De volledige route van het Pad van de Vrijheid staat op de website van Pad van de Vrijheid. Ik volg het Pad van de Vrijheid van de wandelgids en vooral ook via de GPS op de telefoon. Er zijn GEEN markeringen onderweg. Er is per etappe een podcast gemaakt. Deze kunt u vinden op de website van Pad van de Vrijheid.
Etappe 1 : Wageningen – Rhenen
Deze eerste etappe van het Pad van de Vrijheid begint in Wageningen bij Hotel De Wereld. Hier werd, in wat nu de ‘Grote Capitulatiezaal’ heet, op zaterdag 5 mei 1945 de capitulatie van de Duitse bezetter een feit. Nog steeds vindt in Wageningen jaarlijks een defilé van oud-militairen van Amerikaanse, Britse en Canadese afkomst plaats om de bevrijding te herdenken. De fakkel van het vrijheidsvuur, dat elk jaar in de nacht van 4 op 5 ontstoken wordt, staat een eindje verderop in de Generaal Foulkesweg. Wageningen is de stad waar aan het einde van de Tweede Wereldoorlog de geallieerden onder aanvoering van generaal Foulkes en de Duitse bezetter onder generaal Blaskowitz onderhandelden over de wijze waarop de Duitse militairen zich dienden te gedragen na de capitulatie.
Op het 5-meiplein voor Hotel De Wereld staat het Nationaal Bevrijdingsmonument ‘Blote Gerrit’. Het monument toont een staande naakte man die zijn armen heft. Het monument is in 1951 door beeldhouwer Han Richters gemaakt. De man geeft uitdrukking aan de verlossing uit een groot gevaar en de dankbaarheid die daarop volgt. In het logo van het Pad van de Vrijheid zijn de contouren van dit monument opgenomen.
De route gaat door het centrum, langs de stadsmuur en Museum de Casteelse Poort langs de gracht naar het Emmapark. Voor nr. 7 ligt een Herdenkingssteen voor Alfred Brommet. Het doet denken aan de Stolpersteine die door heel Nederland liggen, maar in Wageningen liggen zwarte stenen, zo groot als een trottoirtegel. Wageningen lag in de vuurlinie en is plat gebombardeerd. De sporen daarvan zijn nog overal aanwezig.
Aan de overkant staat het Joods Monument, Levenspoort. Hier stond tot de meidagen van 1940 een synagoge die tijdens de gevechten door brand is verwoest. Op 4 mei 2000 werd dit monument onthuld ter nagedachtenis aan de Joodse medeburgers uit Wageningen en omgeving die tijdens de tweede Wereldoorlog door de Duitse bezetter zijn gedeporteerd en vermoord. De Levenspoort verbeeld de verbondenheid van mensen met de Joodse gemeenschap. Het monument is gemaakt door Yetty Elzas.
U loopt via de Haarweg Wageningen uit. Bij huisnummer 22 begint Klompenpad Nude. Een klompenpad is een wandelpad die tussen zonsopgang en ondergang open is voor wandelaars die houden van rust en landschap. De paden lopen over particuliere grond, soms door weilanden met vee. Met de grondeigenaren zijn afspraken gemaakt over de openstelling voor wandelaars. Er zijn inmiddels ruim 160 Klompenpaden. Klompenpaden liggen verspreid over de provincies Utrecht en Gelderland.
In het buitengebied van Wageningen is zwaar gevochten. Hier liggen de voorposten van de Grebbelinie.
U blijft de markeringen van het klompenpad volgen. De route gaat via weilanden, met hier en daar een overstap en een heel smal bruggetje. Die overstappen zouden voor de kleine mensen onder ons wel iets lager gemaakt worden. U loopt via buurtschap De Nude naar de Afweg. Dit laatste stuk is half verhard.
U komt uit bij de Grebbedijk. Het laatste stukje van de Grebbedijk tot aan de kruising met de Cuneralaan loopt de route onderaan de dijk. Wilt u verhard lopen, blijf dan op de Grebbedijk lopen. U komt op hetzelfde punt uit.
Op de kruising met het fietspad staan een paar informatiepanelen over de Grebbelinie. Links ligt het Hoornwerk. Om dit dit te zien moet u een eindje van de route afwijken.
Via de Cuneralaan komt u uit bij de trap met 176 treden. Via deze trap komt u op de Grebbeberg. De Grebbeberg is een stuwwal. Het is een overblijfsel uit de ijstijd en een uitloper van de Utrechtse Heuvelrug. Op de Grebbeberg is in de Tweede Wereldoorlog zwaar gevochten. De Grebbelinie is een verdedigingslinie die al in 1744 is aangelegd. Halverwege de 18e eeuw werd de linie verder versterkt. Ook voor de Tweede Wereldoorlog is de linie versterkt maar helaas heeft dit niet geholpen om de Duitsers tegen te houden. De Grebbeberg heeft al sinds eeuwen een strategische ligging. In natuurgebied De Blauwe Kamer, aan de overkant, heeft de rivier de Nederrijn het voor het zeggen. De rivier treedt af en toe buiten haar oevers en zet de omgeving onder water. Door de hoogteverschillen is hier veel variatie in flora en fauna.
U volgt de rood-witte markering tot een trap. Bovenaan de trap heeft uitzicht over natuurgebied de Blauwe Kamer. Een eindje verderop is een open veld. In het gras staat een lange halfronde bank. Ook hier heeft u uitzicht over natuurgebied de Blauwe Kamer. U kunt hier calloway runderen spotten.
Rondom het veld zijn restanten van een walburg (een versterkte nederzetting) te vinden, zoals de ringwalburcht, een bouwwerk dat al in de Middeleeuwen neergezet werd op dit strategische punt, als verdediging tegen de vijand. In de oudheid had men al de behoefte om zich te beschermen tegen indringers van buiten. Deze ringwalburcht ligt op 52 meter boven de Rijn. De ringwalburcht stamt uit de 7e eeuw na Christus. Frederik V van de Palts heeft hier op een plateau boven de Rijn, de zogenaamde Koningstafel, jachtfeesten gehouden. Via een opening in de ringwalburcht loopt u de Grebbeberg af.
U komt uit bij de Gedenkzuil met een bronzen luidklok. Tussen de letters op de klok staan eenvoudige figuurtjes van centstukken, en het Nederlandse Rijkswapen. Achter de zuil staat een gebogen muur. De zuil is 7 meter hoog. De klok heeft een diameter van 97 centimeter en weegt 540 kilo. De tekst in de rand van de klok luidt: ‘IK SPREEK VOOR HEM DIE VIEL’.
De tekst op de zuil is een gedicht van J.C. Bloem:
‘VIJF DAGEN – EN DE VRIJHEID
GING VERLOREN
VIJF JAREN – EN EERST TOEN
WERD ZIJ HERBOREN
ZO MOEIZAAM TRIOMFEERT
GERECHTIGHEID
AAN DIT BESEF ZIJ DEZE
GROND GEWIJD’.
Aan de overkant staat het Nationale Legermonument. Dit gedenkteken is een ontwerp van ir. J.J.P. Oud door J.A. Raedecker en zijn zoon. Het monument bestaat uit een wit natuurstenen kruis met aan beide kanten een gebeeldhouwde liggende leeuw van kalksteen. Het monument is geplaatst op een rechthoekig voetstuk. De tekst op de voorzijde van het voetstuk luidt: ‘DEN VADERLANT GHETROUWE’ en de tekst op de achterzijde van het voetstuk luidt: ‘BLIJF ICK TOT IN DEN DOOT’.
Parallel aan het fietspad en de doorgaande weg ligt sinds 2015 tussen een paar heggen een wandelpad. Dit pad ligt tussen de erebegraafplaats en de stoplijn. Het kunstwerk fungeert als tijdlijn van de Slag om de Grebbeberg. Hier liggen stenen met ingegraveerde teksten. Het werk heet: Fragmenten en patronen. Op het onverharde pad liggen sierstenen gemarkeerd met prikkeldraadgravures en teksten die soms slecht leesbaar zijn. Een voorbeeld van een tekst is: De zucht van de kogels is voelbaar. Een andere tekst: Overgeven is het enige wat ons rest. Aan het eind van dit pad, tegen de bosrand ligt de markering van de stoplijn. Deze lijn had de Duitsers moeten tegenhouden. U loopt vanaf hier het Militair Ereveld Grebbeberg op.
Het Militair Ereveld Grebbeberg is opgericht ter nagedachtenis aan de Nederlandse beroeps- en dienstplichtige militairen die sinds 10 mei 1940 waar ook ter wereld zijn gesneuveld. Hier is tijdens de eerste oorlogsdagen in mei 1940 heel veel gebeurd. De Grebbeberg was een essentiële locatie voor de verdediging van Nederland en maakte deel uit van de Grebbelinie. Er werden stukken land onder water gezet om de linie te versterken. Bij de strook tussen Wageningen en de Grebbeberg was dit niet mogelijk. Het was een zwakke plek en daarom richtte de Duitse aanval zich op deze plek in de verdedigingslinie. In de nacht van 10 op 11 mei werd met een artilleriebeschieting de aanval op de voorposten aan de voet van de Grebbeberg geopend. De Nederlandse militairen hielden de strijd vier dagen vol. Na de capitulatie werden de Nederlandse en Duitse slachtoffers op de plaats van het strijdtoneel begraven. De Grebbeberg werd de eerste oorlogsbegraafplaats van Nederland. Op het ereveld liggen meer dan 400 Nederlandse militairen begraven, die in mei 1940 sneuvelden in de strijd om het zuidelijkste gedeelte van de Grebbelinie. Sinds 1946 worden op de Grebbeberg ook militairen (her)begraven die tijdens de meidagen van 1940 elders in Nederland zijn omgekomen. De begraafplaats telt nu meer dan 800 graven. Het blijft indrukwekkend, al die graven van hen die gevallen zijn voor onze vrijheid.
U neemt de uitgang achter het bezoekerscentrum en komt uit in een bos achter het kerkhof. In dit bos ligt een herstelde loopgraaf. Dit bouwwerk was in de oorlog honderden meters lang. De Duitsers vielen vanaf deze plek aan. Van de meer dan vier kilometer lange loopgraaf in de stoplijn op de Grebbeberg is in 2004 40 meter gereconstrueerd. Dit om de gebeurtenissen op en om de Grebbeberg in mei 1940 zichtbaar te maken en de beleving van de eerste oorlogsdagen zichtbaar te maken. Deze stoplijn werd bemand door slecht getrainde mannen van verschillende eenheden. Het was de laatste hindernis voor de Duitsers. Toen de stoplijn verloren ging was ook de slag om de Grebbeberg verloren. Vanuit de loopgraaf kijkt u uit over een akker. De Duitse soldaten vielen vanaf deze kant aan.
Al is het een reconstructie, u kunt u wel indenken wat zich hier in de meidagen van 1940 heeft afgespeeld.
De route gaat verder door het bos. U komt uit bij de parkeerplaats van Ouwehands Dierenpark. Dit dierenpark werd in mei 1940 niet gespaard. De dieren werden preventief geruimd omdat de soldaten niet ook nog met wilde dieren te maken wilden hebben. Het grootste deel van de dierentuin werd in mei 1940 verwoest. Na de capitulatie werd het dierenpark hersteld.
U loop om het dierenpark heen voor Hotel ’t Paviljoen langs. Daar steekt u de weg over om de Grebbeberg weer op te gaan. U loopt langs een wit hek en langs een houten bord aan uw rechterhand langs recreatiegebied Vogelenzang.
Aan het eind van het pad komt u uit bij de steile trap naar beneden. Als u beneden bent, staat weer op de Cuneralaan.
Via de Cuneralaan loopt u langs de Nederrijn tot aan het uitzichtpunt en via de Zanglijster, de Zwarteweg en de P+R parkeerplaats loopt u naar het station van Rhenen.
Route
Deze 1e etappe van het Pad van de Vrijheid loopt van Wageningen naar Rhenen.
Afstand
De totale afstand van deze 1e etappe van het Pad van de Vrijheid tussen Wageningen en Rhenen bedraagt 12 kilometer.
Bezienswaardigheden onderweg
Tijdens deze 1e etappe van Wageningen naar Rhenen komt u langs een paar interessante bezienswaardigheden:
- Hotel De Wereld in Wageningen
- Klokkentoren
- Leeuwenmonument
- Fragmenten en patronen
- Militair Ereveld Grebbeberg
De beschrijvingen staan in de route hierboven.
Bereikbaarheid
Wageningen is per trein bereikbaar via Station Ede-Wageningen. Vanaf dit station neemt u buslijn 103 van Hermes naar Busstation Wageningen.
Vanuit Rhenen gaat er een trein naar Utrecht Centraal Station. Hiervandaan is heel Nederland per trein bereikbaar. U kunt vanaf station Rhenen ook buslijn 50 van Syntus naar Utrecht Centraal Station nemen.
Overnachten
In Wageningen en Rhenen en omgeving zijn verschillende accommodaties waar u kunt overnachten, zoals Hotel De Wereld, 5 Mei Plein 1, 6703 CD Wageningen.
Etappe 2 : Rhenen – Opheusden
Deze tweede etappe van het Pad van de Vrijheid begint in Rhenen. Vanaf het treinstation van Rhenen, loopt u onder de weg door over de parkeerplaats en via een verkeerslicht staat u binnen een paar minuten aan de voet van de brug over de Nederrijn bij Rhenen.
Via het fiets-/voetpad aan de linkerkant steekt u de brug over. Door het zware vrachtverkeer voelt u de brug af en toe trillen. De oude spoorbrug die hier lag is in 1944 totaal verwoest. De spoorbrug werd tussen 1880 en 1883 gebouwd op het traject van Kesteren naar Amersfoort. In mei 1940 werd de brug door de Nederlanders opgeblazen. In de oorlog werd de brug door de Duitsers gerepareerd om vervolgens in 1944 door de geallieerden te worden vernietigd. De spoorbrug is niet meer vernieuwd. De nieuwe brug is in 1955 op de fundamenten van de oude spoorbrug gebouwd. Bovenop de brug heeft u uitzicht over de Nederrijn met daarachter de Grebbeberg en de andere kant ziet u de Cunerakerk van Rhenen.
Aan de andere kant van de brug loopt u via een asfaltpad met een paar bochten onder de brug door en komt uit bij een paaltje met de markering van het klompenpad Marspad. Het Marspad staat aangegeven met groene bordjes. Het Marspad loopt rond Kesteren en heeft een lengte van 13 kilometer. Een klompenpad is een wandelpad die tussen zonsopgang en ondergang open is voor wandelaars die houden van rust en landschap. De paden lopen over particuliere grond, soms door weilanden met vee. Met de grondeigenaren zijn afspraken gemaakt over de openstelling voor wandelaars. Er zijn inmiddels ruim 160 Klompenpaden. Klompenpaden liggen verspreid over de provincies Utrecht en Gelderland.
Het begin van het pad is het uitkijken want het is een gevaarlijk paadje. Het paadje loopt steil naar beneden. Onderaan het talud loopt u via een graspad, die ik vanaf de brug al zag, onder de brug door. Het pad ligt er droog bij. U loopt een heel stuk langs de Nederrijn met uitzicht over de Nederrijn, de uiterwaarden en aan de overkant de Grebbeberg.
Het Marspad gaat over in het Heuzesepad. Dit klompenpad loopt door het buitengebied van Opheusden. Het Heuzesepad heeft een lengte van 10, 11 of 14 kilometer.
De Spees is een restant van de verlengde Grebbelinie, een verdedigingslinie tegen de dreiging vanuit Duitsland. Het buitendijkse deel van De Spees is als aardfort gerestaureerd en voorzien van een, ook ecologische vestinggracht. Bij Fort De Spees zijn vier schietopstanden te zien. Ook staat hier een kazemat.
Aan het eind van het onverhard pad staat monument De Wacht. Dit is een beeld van een robuuste boerenvrouw, die uitkijkt over de Rijn richting de Grebbenlinie, misschien wel in gedachten bij alle verschrikkingen, die hier tijdens de vijf jaar die de Tweede Wereldoorlog duurde, hebben plaatsgevonden. Dit beeld staat er vanaf 2013.
De route gaat verder aan de onderkant van de Rijnbandijk. Hier loopt ook het klompenpad langs. Mocht het slecht weer geweest zijn, raad ik u aan over het asfalt van de dijk te lopen.
Bij de afslag naar het Opheusdense Veer en Restaurant ’t Veerhuis Opheusden loopt u naar het water. Hier meert de pont naar en van Wageningen aan.
Het hek geeft toegang tot natuurgebied Maneswaard. Dit natuurgebied is een uiterwaard aan de zuidkant van de Nederrijn. Door het afgraven van grind en klei voor de steenfabrieken in de buurt zijn grote waterpartijen ontstaan. In Maneswaard groeien zeldzame plantensoorten en leven er bijzondere dieren. Herkenbaar is de pijp van de steenfabriek aan de overkant. U loopt over een smal graspad met de rivier aan uw linkerhand.
In het veld aan de overkant woedde in de Tweede Wereldoorlog een ware veldslag van maar liefst 198 dagen. Dit was de langste veldslag van de Tweede Wereldoorlog. Aan beide zijden vielen veel slachtoffers.
U loopt langs de rand van Nederrijn. Daar waar u niet verder kunt, neemt u het pad omhoog naar de Rijnbandijk en loopt een stukje terug voor een paar mooie huizen langs. Dit is Opheusden.
Opheusden ligt in de Betuwe en staat bekend om zijn grootschalige boomkwekerijen. Opheusden is een zeer kerkelijk dorp. Opheusden dateert al uit de 12e eeuw. Tijdens de Duitse aanval in mei 1940 en in het najaar van 1944 moest Opheusden worden ontruimd omdat het in de vuurlinie was komen te liggen. In de nasleep van operatie Market Garden tot aan de bevrijding in mei 1945 lag Opheusden op de scheidslijn tussen het bezette en bevrijde gebied en vonden er zware gevechten plaats.
Aan het eind van de Dorpsstraat staat aan uw linkerhand het gemeentehuis van de gemeente Neder-Betuwe. Voor het gemeentehuis staat in de Burgemeester Lodderstraat het Monument 101st Airborne Division en de Belgische Brigade Piron. Het monument bestaat uit drie gemetselde gedenkstenen, geplaatst op een bakstenen verhoging. Op iedere steen is een grijze granieten plaquette aangebracht. Op de middelste plaat is een tegel aangebracht met in kleur het wapen van de 1e Belgische Brigade Bevrijding. Het monument herinnert aan de eenheden van de Belgische 1ste Brigade en de Amerikaanse 101st Airborne Division die tijdens de bevrijding van Opheusden en omgeving sneuvelden.
Opheusden werd op 18 april 1945 bevrijd door het 3e bataljon van de 1e Belgische Brigade Bevrijding (de brigade Piron), onder leiding van commandant kolonel Piron.
U loopt de Burgemeester Lodderstraat uit en slaat rechtsaf de Dalwagenseweg in. Aan de rechterkant ligt de algemene begraafplaats. Op deze begraafplaats staan twee Oorlogsgraven van het Gemenebest. Het zijn beide graven van onbekende slachtoffers, het ene graf ligt bij de ingang en het andere ligt rechts vooraan, in het laatste vak. Er is één graf van 23-09-1944 en één graf van 08-10-1944.
Aan het eind van de Dalwagenseweg staat u op het station van Opheusden. Daar vertrekt de trein naar Arnhem Centraal Station.
Route
Deze 2e etappe van het Pad van de Vrijheid loopt van Rhenen naar Opheusden.
Afstand
De totale afstand van deze 2e etappe van het Pad van de Vrijheid tussen Rhenen en Opheusden bedraagt 9 kilometer.
Bezienswaardigheden onderweg
Tijdens deze 2e etappe van Rhenen naar Opheusden komt u langs een paar interessante bezienswaardigheden:
- Brug bij Rhenen
- De Spees
- De wachter
De beschrijvingen staan in de route hierboven.
Bereikbaarheid
Rhenen is per trein bereikbaar met een overstap op Utrecht Centraal Station.
Vanuit Opheusden rijdt een trein van Arriva naar Arnhem Centraal Station waar u verder kunt reizen.
Let bij het overstappen van de trein van Arriva naar de NS trein in Arnhem er op dat u bij Arriva moet uitchecken en in moet checken bij de NS. De palen staan op de perrons.
Overnachten
Etappe 3 : Opheusden – Herveld
Deze derde etappe van het Pad van de Vrijheid begint op het station van Opheusden.
Bij de spoorwegovergang Dalwagen verlieten Amerikaanse parachutisten tijdens de Slag om Opheusden hun trucks om lopend verder te gaan langs de spoorlijn naar het westen. Tegelijkertijd vertrokken Duitse soldaten van de Wehrmacht per trein vanuit Kesteren naar het oosten. De wagon werd voortgetrokken door soldagen omdat er geen locomotie beschikbaar was. De wagon werd door de Britten vernietigd. Bij deze spoorwegovergang werd in oktober 1944 drie dagen gevochten. Er was na afloop geen winnaar.
De brug over de Linge aan uw linkerkant is de Major Horton Brug. Deze brug en plaquette zijn ter nagedachtenis aan majoor Oliver M. Horton en de militairen die vielen in de strijd om Opheusden. Majoor Horton sneuvelde in de strijd om Opheusden.
U loopt een stuk langs de Linge. Aan de overkant ziet u veel boomkwekerijen en de boomgaarden. Welkom in de Betuwe. De Linge heeft een lengte van 108 kilometer. De Linge stroom door de Betuwe van Doornenburg tot Gorinchem.
De route gaat om een paar hoogspanningsknooppunten heen. U loopt op een geasfalteerd plattelandsweggetje waar op wandelaars niet gerekend wordt. De weg om de hoogspanningsknooppunten wordt omringd door knotwilgen.
Via een onverhard pad wandelt u Landgoed Hemmen op. Veel is er niet over van Kasteel Hemmen. Rond Kasteel Hemmen is in december 1944 zwaar gevochten. De Duitsers hadden zich bij het kasteel verzameld. De Duitse aanval werd door de Britten gepareerd. Het landhuis werd door de Britten in de brand gestoken om een nieuwe Duitse aanval te voorkomen. Het in brand steken werd gedaan met behulp van brandgranaten die gevuld waren met zeer brandbaar fosfor. Na de Tweede Wereldoorlog werden de tuinmuren en het kasteelpark weer opgebouwd. Van het kasteel rest alleen nog een ruïne. Hier staat nu een hek om heen. Het terrein is een rijksmonument.
De kasteeltuin is dagelijks geopend van 1 mei t/m 31 oktober van 8 uur tot 19 uur. De toegang is gratis.
Vanaf de ruïne gaat de wandeling door het park.
U loopt weer een stukje langs de Linge. Voor u Zetten inloopt, loopt u langs Pannenkoekenboerderij Aan de Linge, een plekje aan de rivier. Door het buitengebied van Zetten loopt u langs de kerk van het dorp.
Op het Wilhelminaplein staat het bevrijdingsmonument van Zetten. In januari 1945 was het hoge water in de regio grotendeels weggezakt. Het werd winter, het water vroor dicht en er lag een dik pak sneeuw. De Duitsers rukten op, ondanks de weersomstandigheden, vanaf de kasteelruïne van Hemmen naar Zetten. De strijd rond Zetten duurde meerdere dagen. De Duitsers waren aan de winnende hand, later werd het dorp heroverd door de Britten. Er werden explosieven gebruikt die zorgden voor vernielingen. Het dorp stond in brand en veel soldaten sneuvelden. De Duitsers werden wel teruggedrongen naar de andere kant van de Linge. Dit oorlogsmonument, een grote V (van Victorie), herinnert aan de teruggewonnen vrijheid en aan de slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog. Het Bevrijdingsmonument heeft aan de zijkant vijf plaquettes met de wapens van Nederland, België, Verenigde Staten, Canada en Groot-Brittannië, de landen die geholpen hebben om dit deel van Nederland te bevrijden. Bovenop het monument ziet u een symbolische weergave van de loopgraven.
De tekst op de plaquette luidt:
OM HEN IN VRIJHEID TE GEDENKEN
TO REMEMBER THEM IN FREEDOM
1940-1945
Een eindje verderop staat het ‘Witte Huis’. Voor en na de oorlog was dit een school. Nu is het een verzorgingshuis voor dementerende ouderen in Zetten. In de Tweede Wereldoorlog was het na de herovering van Zetten het hoofdkwartier van de Amerikaanse 101st Airborne Division. Binnen is een plaquette in de gevel die herinnert aan deze periode. De plaquette bevindt zich op de plek waar tijdens de strijd een granaat insloeg.
Het monument van deze granaatinslag ziet u binnen.
Via een paar landweggetjes door het buitengebied van Zetten komt u uit in Herveld. U loopt een spoorwegovergang over en onder de snelweg A15 door het dorp in. Tot aan de Hoofdstraat is het een recht weg. Bij de kruising loopt u rechtsdoor naar de bushalte Stenenkamerstraat aan de linkerkant. Als u met de bus gaat, let op dat deze NIET in het weekend rijdt en ook ’s avonds na 18.00 uur rijdt de bus niet meer.
Buslijn 35 brengt u in vijf minuten naar Station Zetten-Andelst.
Op het station in Zetten hangt een plaquette die een in de Tweede Wereldoorlog omgekomen NS medewerker herdenkt. De tekst op de plaquette luidt:
1940-1945
TER NAGEDACHTENIS AAN
DEN GEVALLENE
WILHELMUS A. THIJSSEN
Vanaf Station Zetten-Andelst vertrekt de trein naar Arnhem Centraal Station.
Route
Deze 3e etappe van het Pad van de Vrijheid loopt van Opheusden naar Herveld.
Afstand
De totale afstand van deze 3e etappe van het Pad van de Vrijheid tussen Opheusden en Herveld bedraagt 12 kilometer.
Bezienswaardigheden onderweg
Tijdens deze 3e etappe van Opheusden naar Herveld komt u langs een paar interessante bezienswaardigheden:
- Kasteel Hemmen
- Bevrijdingsmonument in Zetten
- Het Witte Huis in Zetten
De beschrijvingen staan in de route hierboven.
Bereikbaarheid
Opheusden is vanaf Arnhem Centraal Station bereikbaar met de trein van Arriva.
In Herveld neemt u bij de bushalte Stenenkamerstraat bus 35 van Breng. U reist in vijf minuten naar Station Zetten-Andelst. Vanuit Zetten-Andelst neemt u de trein van Arriva naar Arnhem Centraal Station om vandaar verder te reizen.
Let bij het overstappen van de NS trein in Arnhem naar de trein van Arriva v.v. er op dat u bij de NS moet uitchecken en in moet checken bij Arriva en andersom. De palen staan op de perrons.
Overnachten
Etappe 4 : Herveld – Valburg
Deze vierde etappe van het Pad van de Vrijheid begint bij de bushalte Stenenkamerstraat in Herveld.
Vanaf de bushalte Stenenkamerstraat loopt u een stukje terug naar de Hoofdstraat. De Hoofdstraat loopt u uit tot aan de viersprong met de Kerkstraat. Langs de route staan boerderijen en landhuizen. Verschillende van deze huizen waren in Tweede Wereldoorlog in gebruik genomen door de Duitsers of door de Engelsen en Amerikanen.
Via de Kerkstraat en de Lechstraat komt u in de Dijkstraat. Het is hier nog steeds landelijk gebied. Dit is Herveld-Zuid.
Via een onverhard voetpad met aan het eind een mooi gesnoeide boog loopt u recht op de kerk van de Protestantse Gemeente Herveld en Slijk-Ewijk af.
Als het hek geopend is, kunt u een rondje om de kerk maken. Achter de kerk ligt de begraafplaats. De Hervormde kerk van Herveld is rond het jaar 1200 gebouwd. In 1795 brandde de kerk uit. In september 1947 ontstond brand in de kerktoren na een ongelukje door een loodgieter. Hierbij gingen de spits en het orgel verloren. Van 1949 tot 1953 werden kerk en toren hersteld, en in 1957-1958 vond een restauratie van de toren plaats. Van de twee luidklokken die door de Duitsers de oorlog waren gevorderd, is er één teruggekomen. Deze klok dateert uit 1643. De klok is nog altijd in gebruik. Elke zondag luidt de klok als oproep tot het bijwonen van de eredienst in de kerk. Mocht de kerk open zijn, kunt u een kijkje nemen in de kerk. Het is nog een ouderwetse indeling met rijen banken, een donkerhouten preekstoel. De kerk is tijdens de laatste verbouwing wel iets vergroot, de huidige consistoriekamer is buiten de kerk gebouwd en de vroegere consistoriekamer is nu deel van de kerk met het liturgisch centrum en de paaskaars.
U verlaat Herveld-Zuid en loopt onder de A50 door. Aan de andere kant van de snelweg na een scherpe bocht om een boerderij heen, komt u uit op een bomenlaan.
Al snel slaat u rechtsaf naar Landgoed Loenen. Dit landgoed wordt onderhouden door Staatsbosbeheer. Via onverharde paden loopt u naar het huis op Landgoed Loenen aan de Grote Allee. Halverwege staat de B&B Landgoed Loenen. Tijdens de Tweede Wereldoorog was hier het hoofdkwartier van de Britten gevestigd en Montgomery stuurde vanaf hier de strijd in de Betuwe aan, bekend onder de naam Market Garden. Het landgoed was in 2008 het decor van de verfilming van het boek Oorlogswinter van Jan Terlouw. Wie kent dit bekende boek uit 1972 niet. Op Landgoed Loenen zijn slechts enkele opnamen gemaakt, de rest van de film is in Litouwen opgenomen. Op de plek van het huidige jachthuis stond in de Middeleeuwen een kasteel.
U loopt verder over de Grote Allee. Bij het eerste pad slaat u links af en loopt u nog steeds via onverharde paden naar een houten brug/vlonderpad. Deze brug/vlonderpad steekt u over.
Aan de andere kant van de brug/het vlonderpad komt u uit bij recreatieplas Slijk-Ewijk. Dit recreatiemeer is na de wederopbouw na de Tweede Wereldoorlog ontstaan. Het is een zandafgraving van onder andere de aanleg van de A50. Het gebied bestaat uit een noord- en zuidplas. Via een deels verhard pad dat ook door fietsers wordt gebruikt en deels onverhard pad loopt u rond de Zuidplas.
Bij de camping steekt u de straat over en loopt een rondje om de Noordplas. De doorgaande Valburgseweg loopt hier parallel aan het voetpad.
Na de Noordplas komt u uit bij een rotonde waar u de weg oversteekt. Dit is het meest saaie stuk van deze etappe. U kruist hier de A15 en daarachter het spoor. Aan het eind van het fietspad staat u in Valburg.
De route gaat via een klinkerweg die parallel loopt aan het fietspad terug naar het spoor. Vanaf daar loopt u via Mellardsestraat tussen de boomgaarden door naar Huis De Mellard. Huis de Mellard heeft een enorme barst in de granieten vloer overgehouden aan de Tweede Wereldoorlog. Deze barst is ontstaan nadat de Amerikanen hier na de evacuatie van het gebied een brandkast hebben opgeblazen. De Britten hadden hier een controlepost. Het landgoed bleef droog tijdens het hoge water. De Britten voerden met bootjes door het gebied om de vijand te bespieden en troepenbewegingen van de Duitsers gade te slaan.
U loopt door naar Valburg.
Via de Julianastraat komt u uit in de Kerkstraat. Op het grasveld aan de rechterkant staat een zogenaamde Vredespaal. Deze vredespaal, Peace Pole, staat op het Burmeester Lewe van Aduardplein. Het is een internationaal symbool. Het Peace Pole project is in 1955 opgezet door een Japanner, die na de Tweede Wereldoorlog zijn leven heeft gewijd aan vrede, een rechtvaardige wereld en internationale verbondenheid. Inmiddels staan er meer dan 200.000 van deze vredespalen in 190 landen. Ook bij het Vredespaleis in Den Haag en in Oosterbeek staan vredespalen. Deze vredespaal in Valburg is in 2015 geplaatst. De tekst ‘Moge vrede heersen op aarde’ staat in het Nederlands, Engels, Spaans en Japans op de paal.
Na de Kerkstraat komt u uit bij Hervormde Kerk van Valburg. Naast de kerk staat het standbeeld van reus Knillis. Hij schudt zijn klomp leeg. Op de plaquette bij het beeld staat dat het zand uit de klomp komt uit de rivier de Waal. Volgens de legende heeft Knillis die rivier uitgegraven, samen met zijn broers. Onderweg in Valburg wordt flink wat zand gemorst. Zo ontstaan drie heuvels, waarop de kerk, de molen en het huis Mellard zijn gebouwd. In werkelijkheid zijn de verhogingen in het landschap door de wind geblazen rivierduinen.
Voor horecagelegenheid Het Wapen van Valburg staat de bushalte van buslijn 35. Deze bus rijdt naar Station Elst, vanwaar u de trein naar Arnhem Centraal Station kunt nemen om vandaar verder te reizen.
Route
Deze 4e etappe van het Pad van de Vrijheid loopt van Herveld naar Valburg.
Afstand
De totale afstand van deze 4e etappe van het Pad van de Vrijheid tussen Herveld en Valburg bedraagt 12 kilometer.
Bezienswaardigheden onderweg
Tijdens deze 4e etappe van Herveld naar Valburg komt u langs een paar interessante bezienswaardigheden:
- Hervormde kerk van Herveld
- Landgoed Loenen
- Strandpark Slijk-Ewijk
- Huis De Mellard
- Vredespaal in Valburg
De beschrijvingen staan in de route hierboven.
Bereikbaarheid
U reist naar Arnhem Centraal Station waar u de Arriva trein naar Station Zetten-Andelst neem. Vanaf dit station neemt u bus 35 van Breng naar bushalte Stenenkamerstraat in Herveld.
Vanuit Valburg, halte Kerkplein, neemt u buslijn 35 van Breng naar Station Elst. Vanaf Station Elst neemt u de trein naar Arnhem Centraal Station om vandaar verder te reizen. U kunt in Elst kiezen tussen Arriva en NS als vervoerder.
Let bij het overstappen van de NS trein in Arnhem naar de trein van Arriva v.v. er op dat je bij de NS moet uitchecken en in moet checken bij Arriva en andersom. De palen staan op de perrons of bij de uitgang van het station.
Overnachten
In Herveld, in Slijk-Ewijk en in Valburg en omgeving zijn verschillende accommodaties waar u kunt overnachten, zoals bijvoorbeeld Landgoed Loenen, een B&B waar u tijdens deze etappe langs loopt.
Etappe 5 : Valburg – Driel
Deze vijfde etappe van het Pad van de Vrijheid begint bij de bushalte naast de Hervormde Kerk in Valburg.
Op 25 september 1944 vond in Valburg een bespreking plaats tussen commandanten van het Britse leger en de Poolse generaal Sosabowski. De Britten wilden tijdelijk de Poolse eenheden onder hun bevel om bij Driel de Rijn over te steken en de Britse militairen, die in Oosterbeek in het nauw zaten, te versterken. Sosabowski vond de oversteek bij Driel te gevaarlijk en wilde bovendien zelf zeggenschap houden over zijn mannen. Er werd niet naar hem geluisterd. De aanval liep uit op een mislukking. Het bruggenhoofd in Oosterbeek moest worden opgegeven. Dit was het definitieve einde van de Operatie Market Garden.
Via de Stationsstraat loopt u Valburg uit en steekt het spoor over. Aan de andere kant van het spoor aan de rechterkant zijn boomgaarden.
Links is een stuk land te zien wat eind 1944 volledig onder water stond. Het gebied was door de Duitsers onder water gezet om de controle over het gebied te houden, om te voorkomen dat de geallieerden via het bruggenhoofd bij Nijmegen en om zwaar militair materieel richting Aken te verplaatsen. De bevolking uit de Betuwe moest, in verband met overstromingen door het gat in de Rijndijk, geëvacueerd worden. De Duitsers hielden door de overstromingen niet alleen de geallieerden op afstand, uiteindelijk brak er nog een dijk waardoor ze zelf ook de dupe van deze actie werden.
Landgoed Schoonderlogt was tussen oktober tot november 1944, na de Slag om Opheusden, het hoofdkwartier van het 506th Parachute Infantry Regiment. Dit bataljon werd ingezet bij de landing in Normandië, vocht in de Belgische Ardennen en was betrokken bij de inname van het Adelaarsnest van Adolf Hitler. Er is een televisieserie, ‘Band of Brothers’, over de lotgevallen van de E-Company gemaakt. De manschappen van het regiment vonden rust op het landgoed. In de gebouwen op het terrein waren de slaapplaatsen. Kapitein Richard Winters schreef hier wereldberoemde rapporten Crossroads (over Heteren) en Pegasus 1 (over Randwijk). De foto waar kapitein Dick Winters poseert voor de poort van het gebouw is heel bekend. Elk jaar komen nog familieleden van veteranen deze historische plek bezoeken. Aan de overkant van het landgoed staat een monument ter nagedachtenis aan het regiment. Dit monument is op 24 april 2020 onthuld.
Even verderop ligt een een restant van een walnotenlaantje.
U steekt de brug over de rivier de Linge over. Aan de andere kant ligt het gehucht Homoet. Aan de parallelweg staat de Nederlands Hervormde Vluchtheuvelkerk. Deze kerk ligt op een heuvel.
Na Homoet loopt u door tot aan een onverhard pad bij het natuurgebied Oostermeint. Oostermeint is een jong bos dat in 1982 is aangeplant in het kader van de ruilverkaveling Overbetuwe Noord. Het gebied wordt door Staatsbosbeheer beheerd. Het eerste deel gaat via graspaden en later bospaden.
Via de Langstraat loopt u naar het houten bruggetje zoals aangegeven in de routebeschrijving. Het natuurgebied dat aangegeven staat in de routebeschrijving was afgesloten toen ik hier liep. Dit is natuurgebied Hollanderbroek, een waterwingebied. Loop verder langs de Langstraat tot aan de kruising die uitkomt bij de rotonde en steek de rotonde rechtover en blijf rechtdoor lopen tot aan de Hoenveldsestraat.
Het eerste deel door Driel is (kilo)meters maken. De Hoenveldstestraat gaat langs het water met knotwilgen met huizen aan de andere kant. De route gaat door de Dorpsstraat. Bij de overgang van de Dorpsstraat naar de Kerkstraat valt het straatnaambord op van het Sosabowskiplein. Generaal Stanislaw Sosabowski was leider van de Poolse parachutistenbrigade die in 1944 bij Driel zware verliezen hebben geleden. De planning van de Britse opperbevelhebbers was slecht. Sosabowski had ‘Market Garden’ van het begin af aan onverantwoord gevonden, maar hij stond alleen in zijn kritiek. Dit plein is naar hem genoemd.
Een eindje verder is het Polenplein. Hier staat twee monumenten: het Polenmonument en een monument ter ere van Majoor Generaal Stanislaw Sosabowski:
- Het Nationaal Monument voor de 1ste Onafhankelijke Poolse Parachutisten Brigade is opgericht ter nagedachtenis aan de 94 Poolse militairen die tijdens operatie ‘Market Garden’ zijn gesneuveld. Zij werden op 21 september 1944 door de Amerikaanse luchtmacht gedropt in het kader van operatie ‘Market Garden’. De operatie ‘Market Garden’ mislukte door allerlei ongunstige omstandigheden en slechte planning van de Britse opperbevelhebbers. De Polen kregen in eerste instantie de schuld van dit falen. De inwoners van Driel zagen al snel de tragiek in van de Poolse deelname aan de strijd. Door het moedige optreden en vechtlust van de Polen zijn veel Britten ontsnapt uit Oosterbeek aan de overkant van de Nederrijn. Het Nationaal Monument voor de 1e Onafhankelijke Poolse Parachutisten Brigade is een abstract beeld. In de sokkel wordt een bronzen urn met aarde uit Polen bewaard. Op de sokkel staan de wapens van Polen en Warschau en het embleem van de Poolse brigade afgebeeld en wordt Het jaartal 1944 vermeld. Uit de sokkel rijst een dynamisch betonnen element omhoog. Naast dit element staat een beeld van een menselijk figuur. De ronde sokkel is gewijd aan het Poolse volk. Op de sokkel staat het opschrift: SURGE POLONIA, wat ‘Polen verrijs’ betekent. Aan beide kanten zijn zuilen geplaatst. De linkerzuil draagt een plaquette met de namen van de 94 gesneuvelde Poolse militairen. Op de rechterzuil is het wapen van Polen en een gedenksteen uit 1946 aangebracht. Het Polenmonument, zoals het monument ook wel genoemd wordt, is gemaakt door Jan Vlasblom.
- Het monument ter ere van Majoor Generaal Stanislaw Sosabowski staat naast het Polenmonument. Stanislaw Sosabowski werd lang als zondebok voor het mislukken van de Slag om Arnhem gezien, maar werd uiteindelijk gerehabiliteerd door de Nederlandse regering. Generaal Stanislaw Sosabowski werd ereburger van Driel. In 2006 werd generaal Sosabowski postuum onderscheiden door koningin Beatrix met de Gouden Leeuw. De Poolse 1e Onafhanklijke Parachutistenbrigade werd onderscheiden met de Militaire Willemsorde. Het monument op het Polenplein is geschonken door de Britse veteranen van de 1st Airborne Division. Dit monument is gemaakt door beeldhouwster Vivien Mallock. De Sosabowski Memorial bestaat uit een opstaande, witte steen met bovenin een rond bronzen reliëf met de beeltenis van de generaal. De tekst op het monument luidt: We who have survived raised this memorial to a great Polish hero. De veteranen drukken op deze manier hun bewondering en dank uit voor de generaal. Bij de onthulling voerde Sir Brian Urquhart, in de oorlog, inlichtingenofficier, het woord. Hij had operatie ‘Market Garden’, net als Sosabowski, van het begin af aan onverantwoord gevonden.
Tegenover de monumenten staat de Rooms Katholieke kerk Maria Geboorte. In deze kerk is de indrukwekkende tentoonstelling De Polen van Driel te bekijken. Een tentoonstelling over het ontstaan van de Poolse brigade, de oneervolle behandeling en het mislukken van de operatie, de hechte band tussen de Polen en de plaatselijke bevolking.
De stichting ‘Driel-Polen’ werd al een jaar na de oorlog, in 1946, opgericht. Deze stichting bestaat nog steeds. De inwoners van Driel adopteerden Poolse oorlogsgraven.
De kerk is in 1949-1950 gebouwd op de fundamenten van de in 1944 grotendeels verwoeste oude kerk. Bij de herbouw gebruikte men de oude stenen.
Voor de kerk staat de bushalte van buurtbus 556. Deze buurtbus rijdt naar Station Elst, vanwaar u de trein naar Arnhem Centraal Station kunt nemen om vandaar verder te reizen.
Route
Deze 5e etappe van het Pad van de Vrijheid loopt van Valburg naar Driel.
Afstand
De totale afstand van deze 5e etappe van het Pad van de Vrijheid tussen Valburg en Driel bedraagt 9 kilometer.
Bezienswaardigheden onderweg
Tijdens deze 5e etappe van Valburg naar Driel komt u langs een paar interessante bezienswaardigheden:
- Landgoed Schoonderlogt
- Een laantje van notenbomen
- Homoet
- Nationaal Monument voor de Poolse 1e onafhankelijke parachutistenbrigade
- Generaal Sosabowski
- De tentoonstelling ‘Polen van Driel’ in de Rooms Katholieke kerk Maria Geboorte
De beschrijvingen staan in de route hierboven.
Bereikbarheid
Vanaf Arnhem Centraal Station reist u met de trein naar Elst en vervolgens neemt u buslijn 35 van Breng naar bushalte Kerkplein in Valburg, halte Kerkplein.
In Driel neemt u op het Polenplein bus 556 van Breng (is een buurtbus) naar Station Elst. Vanaf Station Elst neemt u de trein naar Arnhem Centraal Station. U kunt in Elst kiezen tussen Arriva en NS als vervoerder. Vanaf Arnhem Centraal Station reist u verder.
Let bij het overstappen van de NS trein in Arnhem naar de trein van Arriva v.v. er op dat je bij de NS moet uitchecken en in moet checken bij Arriva en andersom. De palen staan op de perrons of bij de uitgang van het station.
Overnachten
Meer lezen en meer foto's
Tips voor uw reis naar de provincie Gelderland
Bewaar op Pinterest
